Nuõrttsääʹmsiid arkiiv

Nuõrttsääʹmsiid arkiiv lij alggmeer historiallaš dokumeʹnttobbvuõtt, kååʹtt aicclmâtt, mäʹhtt vaaldšmallaž tuʹmmstõõǥǥid leät mõõnni čueʹđi iiʹjji äiʹǧǧen tuʹlǩǩuum õutstõõzz vuõiggâdvuõđi tuõrvvjen. Arkiiv âʹnne seʹst äʹššǩiiʹrjid, mâta Ruõšš ǩeissar, ǩeisrlaž duum da mâʹŋŋlubust vaaldšeei senaatt uʹvddem meärrõõzzid (gramota), koin raaveet nuõrttsäʹmmlai vuõiggâdvuõđid kueʹllšeeʹllem- da puäʒʒhåiddamvuuʹdid.

Arkiiv lij vuâlǥaž Suõʹnnʼjelsiid nuõrttsääʹmsiidâst, kååʹtt leäi Peäccam vuuʹdest. Tõn seeiltummša õhttni õutstõõzzâst rajjum jiijjâs vueʹǩǩ: äʹššǩiiʹrjid õhttee nuuʹbbeez täʹhttliijmin nuʹt ååuʹc mettar kookka karlma, koon seeilteš muõrâst rajjum kuâđest. Čiõkkpääiʹǩ tieʹtte tåʹlǩ kolmm jeeʹres roodd eeʹttkõõʹsti åumma.

Arkiiv vuämmsõmâs seillam äʹššǩeʹrjj lij eeʹjjest 1601 da ođđsõmâs eeʹjjest 1775. Håʹt-i pieʹǩǩ vuäʹmmsab, 1500-looǥǥ looppbeäʹlnn vuâlǥaž äʹššǩiiʹrjin liâ läppjam, de kuuitâǥ tõt aunnstõs, kååʹtt lij pääccam, čuäʹjat nuõrttsäʹmmlai ââʹnnem ǩeerjlaž dokumeeʹntid mädd- da čääʹccvuõiggâdvuõđeez tuõrvvmõõžžâst. Äʹššǩiiʹrjin leäi kõskksaž miârktõs õutstõõzz piʹrǧǧeemvuõđ, jeäʹrben kueʹllšeellmõõžž da puäʒʒhååid beäʹlnn.

Nuuʹbb maaiʹlmvääin šõõddeen eeʹjjest 1939 nuõrttsäʹmmlaid evakuõʹstteš Peäccmest, da arkiiv siʹrddeš tuõʹrvve. Tõn sâjjdõʹtteš aalǥâst Meersažarkiiʹve Heʹlssna. Eeʹjjest 2012 arkiiv maaccteš nuõrttsääʹmõutstõʹsse, kååʹtt luõvti tõn Sääʹmarkiiʹve seeiltem diõtt. Sääʹmarkiiv lij Meersažarkiiv tåimmpäiʹǩǩ, koon raʹjješ seämma eeʹjjest Aanra.

Unesco lij klasstõõllâm nuõrttsääʹmǩiõl vaarvuâlaž ǩiõllân. Nuõrttsääʹmsiid arkiivâst lij kulttuursaž miârktõs nuʹt nuõrttsääʹmõutstõʹsse, ǥu veiddsõbân alggmeeraid da -õutstõõzzid.